Profilaktyka uzależnień

Ekspertyza dla Państwowej Agencji Rozwiązywania Problemów Alkoholowych

Uwagi wstępne:

Nigdy wcześniej tak wiele dzieci i młodzieży nie było objętych w Polsce działaniami z zakresu profilaktyki uzależnień. Szczególnie widoczne jest systematyczne stosowanie nowoczesnych programów profilaktycznych na terenie szkół. Mimo tych działań wzrastają rozmiary problemów alkoholowych wśród młodych a liczba abstynentów wśród młodzieży szkół średnich w ostatnich latach zmniejszyła się dwukrotnie. Fakty te świadczą o tym, iż:

  • konieczna jest precyzyjniejsza i bardziej wszechstronna niż dotąd analiza źródeł zagrożeń;
  • należy opracować programy profilaktyczne nowej generacji, które uwzględnią CAŁĄ rzeczywistość wychowanka a nie jedynie czy głównie jego postawę wobec substancji uzależniających;
  • konieczny jest jakościowy skok w zakresie wiedzy i kompetencji osób zajmujących się profesjonalnie profilaktyką uzależnień.

1. Źródła zagrożeń w dziedzinie uzależnień

1.1. Prymat czynników rodzinnych i osobowościowych

Sięganie po środki uzależniające w wieku rozwojowym nie jest zjawiskiem przypadkowym. Zagrożenia w tej dziedzinie wynikają z wielu źródeł, z których najważniejsze to środowisko rodzinne oraz osobowość danego nastolatka. Oczywiście istotne w tym względzie są także czynniki społeczne, obyczajowe, ekonomiczne, prawne i kulturowe, lecz nie wpływają one bezpośrednio na postawę młodzieży, gdyż są mediowane (pozytywnie lub negatywnie) poprzez sytuację rodzinną oraz typ osobowości poszczególnych wychowanków. Z tego właśnie względu istnieją istotne różnice w postawie młodych, którzy żyją w podobnych warunkach społecznych, ekonomicznych i kulturowych.

1.2. Zjawiska społeczne:

1.2.1. Kryzys rodzinnego środowiska wychowawczego:

uleganie mentalności społeczeństwa konsumpcyjnego i modelowi zachowania opartego na schemacie: produkcja - konsumpcja; nadaktywność rodziców kosztem ich więzi emocjonalnej i wychowawczej z dziećmi; powierzanie własnych zadań wychowawczych innym instytucjom; błędna hierarchia wartości, która prowadzi do powierzchowności w kontaktach oraz do permisywizmu w wychowaniu; postawy nadopiekuńcze; problemy alkoholowe i inne patologie;

1.2.2. Typ osobowości młodych, którzy okazują się szczególnie podatni na uzależnienia.

Chodzi tu o młodych, którzy: żyją w lęku i próbują uciec od realiów życia; nie mają podstawowych wartości i dlatego akceptują niebezpieczne mity, obyczaje i mody narzucane przez społeczeństwo; mają trudności w budowaniu satysfakcjonujących więzi międzyosobowych; są mało odporni na frustracje życiowe; mają trudności w wypełnianiu podstawowych obowiązków i ról społecznych oraz w podjęciu odpowiedzialności za własne życie; przeżywają kompleksy; są nadwrażliwi i zależni emocjonalnie; nie akceptują życia i wartości duchowych; przeżywają kryzys religijny, co pogłębia kryzys więzi, wartości, wrażliwości moralnej i odpowiedzialności za własne postępowanie.

W konsekwencji tego typu młodzi: próbują osiągnąć autorealizację poprzez poszukiwanie idoli lub określonego typu zewnętrznej aparycji; nie mają poczucia bezpieczeństwa ani wartości, na których mogą zbudować wewnętrzną wolność i tożsamość; ograniczają się do doraźnych i powierzchownych przeżyć, ciągle nowych i destabilizujących; potrzebują coraz silniejszych emocji i przeżyć, aby "czuć" własne życie; unikają świadomego kontaktu z emocjami i wysiłku, by zająć dojrzałą postawę wobec emocji bolesnych.

1.2.3. Kryzys wychowawczy szkoły:

uleganie ideologii spontanicznego samorozwoju i wychowania bez stresów; absolutyzowanie wartości względnych (np. tolerancja, demokracja, subiektywne poczucie wolności) kosztem wartości podstawowych (miłość, prawda, odpowiedzialność).

1.2.4. Kryzys pozaszkolnych środowisk i instytucji społecznych, które oddziałują na młodych:

brak pogłębionych propozycji wychowawczych czyli miejsc, w których młodzi mogą myśleć, kochać i marzyć, aby przezwyciężać ryzyko znudzenia życiem i ucieczki od życia; niezdolność władz i instytucji społecznych do rozwiązywania problemów młodzieży (bezrobocie, subkultury patologiczne, przestępczość); życie społeczne zdominowane ideologiami, które odrywają młodych od realiów życia; społeczeństwo, które traktuje młodość jako symbol pełni życia a nie jako okres wysiłku i rozwoju; społeczeństwo, które ukrywa, toleruje lub usprawiedliwia zaburzone sposoby myślenia, postawy i obyczaje wśród młodych.

1.3. Zjawiska kulturowe:

  • szkodliwe wzorce obyczajowe, dawne i nowe, które promują "więzi" oparte na wspólnym sięganiu po substancje uzależniające;
  • kultura doraźnej przyjemności, która absolutyzuje subiektywność i dobre samopoczucie psycho-fizyczne, kosztem podstawowych więzi i wartości;
  • naiwne koncepcje wolności, które odrywają ludzką wolność od miłości, prawdy i odpowiedzialności. Prowadzi to do wolności od dobra (= od tego, co rozwija) i uzależnienia wielu młodych od zła (= od tego, co niszczy);
  • subkultury młodzieżowe (np. pseudo kibice, grupy przestępcze, "młodzież alternatywna", itp.), które promują zaburzone więzi i wartości;
  • patogenna postawa większości mass mediów, które ukazują wizję łatwego szczęścia: bez dyscypliny, więzi i wartości. Promują przez to filozofię życia typową dla ludzi uzależnionych. Ukazują zaburzone sposoby życia jako alternatywę a nie patologię.

1.4. Zjawiska ekonomiczne:

  • ubóstwo materialne wielu rodzin, co utrudnia wychowanie i wykształcenie dzieci;
  • bezrobocie wśród młodych;
  • problemy materialne, które utrudniają założenie własnej rodziny i zdobycie własnego mieszkania;
  • dążenie wielu środowisk do zysku kosztem człowieka (np. sprzedaż alkoholu i innych środków uzależniających nieletnim, reklama napojów alkoholowych i tytoniu; bombardowanie nieletnich filozofią typu: wystarczy kupić określoną rzecz, aby być szczęśliwym);
  • trudności finansowe instytucji wychowawczych, sportowych, ośrodków kultury, świetlic, bibliotek.

2. Przezwyciężanie zagrożeń w dziedzinie uzależnień:

2.1. Oddziaływanie na świadomość społeczną w taki sposób, aby:

  • pomóc dorosłym w podjęciu ich odpowiedzialności wychowawczej wobec dzieci i młodzieży;
  • postawić w centrum uwagi człowieka i jego rozwój a nie sprawy polityczne, gospodarcze czy ideologiczne;
  • przywrócić i szanować status społeczny i autorytet wychowawców, zwłaszcza rodziców i nauczycieli;
  • popularyzować zasadę: zero tolerancji dla naruszania prawa na szkodę dzieci i młodzieży a jednocześnie zero tolerancji dla naruszania prawa przez nieletnich.

2.2. Wsparcie dla rodzin ze strony instytucji państwowych, samorządowych i społecznych, aby mogły one tworzyć właściwe więzi i środowisko wychowawcze.

Chodzi tu o promowanie rodzin, które:

mają lub odzyskują świadomość własnych funkcji wychowawczych i własnej odpowiedzialności w tym względzie; są zdolne do budowania więzi rodzinnych poprzez obecność, dialog, wymianę doświadczeń, bliskość emocjonalną, wspólne przeżywanie radości i cierpień; dysponują wartościami i przekonaniami, na których można opierać dojrzałe decyzje i postawy wobec siebie oraz wobec otaczającej rzeczywistości; posiadają świadomą koncepcję wychowania i towarzyszenia młodym w rozwijaniu ich możliwości oraz w przezwyciężaniu zagrożeń; są otwarte na problemy społeczne, polityczne, kulturowe i egzystencjalne, stając się dla młodych szkołą solidarności oraz współodpowiedzialności społecznej.

Ponadto konieczna jest kompetentna i systematyczna pomoc dla rodzin z problemem alkoholowym oraz dla rodzin borykających się z innymi formami patologii.

2.3. Aktywność instytucji społecznych, a zwłaszcza szkół, na rzecz formowania dojrzałej osobowości u dzieci i młodzieży.

Chodzi o takie oddziaływania wychowawcze, które ułatwiają młodym:

zrozumienie samych siebie, własnych mechanizmów i potrzeb psycho-społecznych oraz realiów i wymagań ludzkiego życia, aby uchronić młodych przed iluzją łatwego szczęścia; nabycie podstawowych wartości egzystencjalnych, umożliwiających osiągnięcie równowagi i niezależności osobistej; zdolność do autokontroli oraz świadomej aktywności w kształtowaniu własnego życia; zdolność do odpowiedzialności, ofiarności i wytrwałości we współpracy z innymi, aby budować trwałe więzi oraz osiągnąć satysfakcję życiową.

2.4. Tworzenie świetlic środowiskowych, socjoterapeutycznych oraz parafialnych.

2.5. Realizowanie przez gminy zadań wynikających z gminnych programów rozwiązywania problemów alkoholowych.

Konieczne jest precyzyjne określenie trybu kontroli oraz instytucji nadzorujących wypełnianie ustawowych obowiązków gminy w tym względzie.

2.6. Aktywność policji oraz instytucji państwowych, samorządowych i społecznych na rzecz respektowania prawa, które chroni nieletnich przed sytuacjami zagrożenia.

3. Działania zorganizowanych środowisk wychowawczych w celu przeciwdziałania zagrożeniom

3.1. Niezastąpiona rola rodziny

Rodzina jest podstawą instytucją wychowawczą. Największe możliwości współpracy z rodziną ma szkoła oraz parafia (por. M. Dziewiecki, Świat Problemów, nr 1 (1995), s. 28-33).

3.2. Psycho-społeczne oddziaływanie szkoły

  • najważniejszym zadaniem jest tworzenie odpowiedzialnego kontekstu wychowawczego, który polega na promowaniu kontaktu wychowanków z rzeczywistością, ukazywaniu podstawowych wartości (miłość, prawda, odpowiedzialność) oraz na uwalnianiu szkoły od modnych antywychowawczych ideologii (absolutyzowanie tolerancji, demokracji, wolności;, propagowanie życia na luzie oraz iluzji łatwego szczęścia);
  • aplikowanie na szeroką skalę programów profilaktyki uzależnień. Dotychczasowe okazują się mało skuteczne. Są bowiem wycinkowe i nie promują wystarczająco najważniejszej dla profilaktyki kompetencji: zajęcia przez wychowanka dojrzałej postawy wobec samego siebie i wobec świata zewnętrznego. Z tego względu konieczne jest opracowanie programów nowej generacji. Chodzi tu o programy INTEGRALNE, czyli oparte na REALISTYCZNYM oraz CAŁOŚCIOWYM spojrzeniu na wychowanka i jego sytuację egzystencjalną. Istotnym kryterium rozpoznawczym programów integralnych jest ukazywanie ścisłego związku między sposobami postępowania we WSZYSTKICH wymiarach ludzkiego życia a podatnością na uzależnienia (patrz punkt 4 niniejszego opracowania);
  • współpraca szkoły z rodzicami, samorządem, policją, parafią, pomocą społeczną a także z grupami AA, Al-Anon, Klubami Abstynenta;
  • współpraca szkoły z tymi organizacjami młodzieżowymi, których program wychowawczy opiera się na jednoznacznym promowaniu i wymaganiu abstynencji w wieku rozwojowym. Chodzi tu zwłaszcza o harcerstwo oraz ruch "Światło-Życie" (tzw. ruch oazowy).

3.3. Świetlice socjo-terapeutyczne.

W środowiskach o podwyższonym stopniu zagrożenia okazują się one jedną z najskuteczniejszych instytucji profilaktycznych, jeśli dysponują kompetentną w tej dziedzinie kadrą wychowawczą.

3.4. Profilaktyczne oddziaływanie ze strony psychologów i pedagogów szkolnych.

Mogą oni spełnić bardzo istotną rolę, gdyż pracują głównie z młodzieżą zagrożoną i zaburzoną. Wymagają jednak specjalistycznego szkolenia w dziedzinie profilaktyki uzależnień, aby nie ulegać pokusie koncentrowania młodych na ich subiektywnych odczuciach i potrzebach kosztem budowania dojrzałych więzi i radzenia sobie z realiami życia.

3.5. Rola mass mediów, zwłaszcza czasopism i programów telewizyjnych dla dzieci i młodzieży.

Mass media w znacznym stopniu kształtują filozofię życia oraz postawę młodego pokolenia wobec substancji uzależniających. Do tej pory media oddziałują na ogół negatywnie w tym względzie. Trzeba zatem szukać form współpracy i szkolenia dziennikarzy w zakresie wrażliwości i kompetencji w dziedzinie profilaktyki uzależnień.

4. Umiejętności i wiedza profesjonalistów w dziedzinie profilaktyki uzależnień.

Jest to sprawa kluczowa dla skuteczności wszelkich działań profilaktycznych, gdyż wiedza i kompetencje profesjonalistów wpływają nie tylko na ich pracę z wychowankami lecz także na świadomość społeczną oraz jakość profilaktycznych działań wszystkich środowisk wychowawczych i instytucji wymienionych w punkcie 3. Oto umiejętności i wiedza, które są nieodzowne w profesjonalnej działalności profilaktycznej.

4.1. Przygotowanie antropologiczne, które umożliwia znajomość CAŁEGO wychowanka:

jego cielesności, emocjonalności, jego strategii myślenia, więzi, wartości oraz wrażliwości moralnej. W tym celu konieczna jest wiedza z zakresu fizjologii, psychologii, socjologii, filozofii człowieka, etyki i teologii.

4.2. Kompetencje w dziedzinie komunikacji interpersonalnej.

Chodzi tutaj zwłaszcza o zdolność przezwyciężania podstawowych barier komunikacyjnych (związanych zwłaszcza z subiektywną percepcją rzeczywistości i blokami emocjonalnymi) oraz o umiejętność wychowawczego posługiwania się empatią i asertywnością. Empatia i asertywność stosowana w oddziaływaniach profilaktycznych nie jest celem samym w sobie. Empatyczny wychowawca to ktoś, kto nie tylko potrafi zrozumieć subiektywny świat myśli, przeżyć i dążeń danego człowieka ale ktoś, kto potrafi pomóc wychowankowi, by zajął on dojrzałą postawę wobec własnej subiektywności. Z kolei wychowawca asertywny to ktoś, kto nie absolutyzuje własnej otwartości i szczerości lecz formę i stopień otwartości potrafi podporządkować potrzebom wychowanka (a nie swoim własnym potrzebom).

4.3. Budowanie więzi wychowawczej

opartej na kompetentnej miłości, która wolna jest od postaw skrajnych (wychowawca jako jeszcze jeden z kolegów albo wychowawca jako kontroler i dyktator). Oddziaływanie wychowawcze w profilaktyce uzależnień oznacza między innymi przypominanie wychowankom prawd, o których chcą oni zapomnieć (np. że nie istnieje łatwe szczęście, że środki uzależniające oszukują, że nie ma wolności bez duchowości, itp.). Aby młodzi korzystali z pomocy wychowawczej, muszą przekonać się, że wychowawcy, którzy mówią o trudnych prawdach i stawiają twarde wymagania, nie tylko mają rację lecz także kochają swoich wychowanków. Z tego względu prelekcje fachowców, których młodzież nie zna osobiście, mają niewielką siłę oddziaływania.

4.4. Kompetencje pedagogiczne,

które umożliwiają posługiwanie się głównie motywacją pozytywną oraz udzielanie pomocy wychowawczej, która polega przede wszystkim na promowaniu u wychowanków pozytywnych kompetencji a nie na odstraszaniu ich od zachowań zaburzonych. Kompetentny pedagog wie, że zagrożenia przezwycięża się najskuteczniej poprzez wprowadzanie wychowanka w świat pozytywnych więzi i umiejętności.

4.5. Kompetencje w rozumieniu osobowości młodych, którzy są podatni na uzależnienia oraz w analizie ostatecznych motywów sięgania po alkohol.

Zdumiewam się, że często profesjonaliści nie odróżniają DEKLAROWANYCH przez młodzież powodów sięgania po substancje uzależniające od motywów PRAWDZIWYCH. Ze względu na działanie psychicznych mechanizmów obronnych subiektywna świadomość własnych motywów działania jest zniekształcona u tych młodych, którzy sięgają po substancje uzależniające. Zwykle nie zdają oni sobie sprawy, że sięgają po alkohol czy narkotyk, gdyż się czegoś boją, gdyż czują się bezradni lub zagrożeni, gdyż brak im określonych kompetencji albo pragną uciec od bolesnych emocji czy trudnych realiów życia. W tej sytuacji szukają "dobrych" motywów dla zaburzonych zachowań. Próbują przekonać siebie i innych ( w tym także profesjonalistów od profilaktyki!), że sięgają po środki uzależniające "z ciekawości" (tymczasem nie jest to ciekawość przypadkowa!), "dla towarzystwa" (nie przypadkowo szukają akceptacji tej właśnie grupy rówieśników!) albo "dla podkreślenia wolności" (nie przypadkowo chodzi o wolność od tego, co rozwija zamiast od tego, co krzywdzi!). Profesjonalista w dziedzinie uzależnień musi zdawać sobie sprawę, że im bardziej zaburzone jest zachowanie danego wychowanka, tym mniej jest on świadomy faktycznych motywów swego działania i tym mniejszy ma on dostęp do prawdy o samym sobie.

Profesjonalność i skuteczność oddziaływań profilaktycznych wymaga znalezienia precyzyjnej odpowiedzi na pytanie: dlaczego alkohol i inne substancje uzależniające okazują się dla wielu wychowanków aż tak atrakcyjne, że młodzi sięgają po tego typu substancje mimo, że są świadomi związanych z tym zagrożeń a znaczna część nastolatków osobiście doświadcza dramatycznych skutków uzależnień w najbliższym otoczeniu ?

Pomocą w znalezieniu odpowiedzi na to podstawowe pytanie jest analiza EWOLUCJI w patrzeniu na PRZYCZYNY sięgania po substancje uzależniające. Jeszcze nie tak dawno uważano, że sięganie po alkohol czy narkotyki przez młodych wynika głównie z ich złej woli, deprawacji moralnej albo niedostatecznej wiedzy o szkodliwości tej substancji. Było to spojrzenie MORALIZUJĄCE I INTELEKTUALIZUJĄCE. W takim ujęciu profilaktyka polegała głównie na straszeniu dzieci i młodzieży bolesnymi konsekwencjami picia a także na odwoływaniu się do ich dobrej woli, sumienia, wiedzy i rozsądku.

Okazało się, że sprawa jest bardziej złożona, gdyż w grę wchodzi tajemnicza atrakcyjność substancji uzależniających. Źródła tej atrakcyjności zaczęto szukać w sferze organicznej. Pojawiło się BIOLOGIZUJĄCE spojrzenie na uzależniania, czyli tłumaczenie tego zjawiska jako skutku skłonności organicznych, dziedziczonych genetycznie. Także ta interpretacja okazała się niewystarczająca, gdyż ewentualne predyspozycje biologiczne mogą jedynie przyspieszać proces uzależnienia ale NIE TŁUMACZĄ DLACZEGO TEN PROCES SIĘ W OGÓLE ZACZYNA, CZYLI DLACZEGO DANY CHŁOPIEC CZY DZIEWCZYNA SIĘGA PO SUBSTANCJE UZALEŻNIAJĄCE !

W konsekwencji pojawiło się PSYCHOLOGIZUJĄCE spojrzenie na źródło atrakcyjności alkoholu i narkotyków. Model ten opiera się na odkryciu, że niezwykła - dla pewnych osób - atrakcyjność substancji uzależniających, nie wynika z ich atrakcyjności biologicznej (takie substancje są zawsze szkodliwe dla organizmu) lecz z ich atrakcyjności EMOCJONALNEJ. Człowiek dąży do zapewnienia sobie dobrego samopoczucia i gdy przeżywa bolesne emocje, np. ból czy lęk, to chciałby zmienić tego typu nastrój. Człowiek nie posiada jednak bezpośredniej władzy nad własnymi emocjami i przeżyciami. Nie może ich sobie dowolnie nakazywać czy zakazywać. Tutaj właśnie tkwi tajemnica atrakcyjności substancji uzależniających: POSIADAJĄ ONE WŁADZĘ, KTÓREJ NIE MA CZŁOWIEK, GDYŻ POTRAFIĄ ZMIENIAĆ LUDZKIE EMOCJE BEZ KONIECZNOŚCI ZMIANY ZACHOWANIA CZY SYTUACJI ŻYCIOWEJ DANEJ OSOBY.

Perspektywa psychologiczna, która ukazuje to właśnie zjawisko, niewątpliwie przybliża nas znacznie bardziej do prawdy o genezie uzależnień niż perspektywa moralizatorska czy biologizująca. Jednak perspektywa ta - obecnie najbardziej popularna - nadal nie sięga istoty problemu, gdyż nie uwzględnia wystarczająco faktu, że EMOCJE NIE SĄ OSTATECZNĄ RZECZYWISTOŚCIĄ, NIE WSKAZUJĄ NA SAME SIEBIE LECZ SĄ INFORMACJĄ O TYM, CO SIĘ DZIEJE W ŻYCIU DANEGO CZŁOWIEKA. Z tego powodu interpretacja atrakcyjności alkoholu czy narkotyków jako zjawiska związanego z ludzkimi emocjami jest zatrzymaniem się w połowie drogi ku pełnej prawdzie. Gdy rozmawiam z młodzieżą sięgającą po substancje uzależniające, to przekonuję się, że niektórzy spontanicznie i trafnie - choć zwykle nieświadomie - demaskują OSTATECZNE POWODY SIĘGANIA PO SUBSTANCJE, KTÓRE ZMIENIAJĄ STANY EMOCJONALNE I ZABURZAJĄ ŚWIADOMOŚĆ. Przykładem niech będą słowa kilkunastoletniej dziewczyny, która powiedziała: "Nie rozumiem dlaczego ksiądz nie chce, bym nadal piła alkohol, skoro dzięki niemu lepiej się czuję i bardziej chce mi się żyć."

Ostatecznym powodem sięgania po substancje uzależniające jest fakt, że dany wychowanek PRZEŻYWA SWOJE ŻYCIE JAKO BOLESNY CIĘŻAR I TĘSKNI ZA DOŚWIADCZENIEM ULGI. CZASEM ZA KAŻDĄ CENĘ. Wspomniana dziewczyna sięga po alkohol po to, by uciec od bolesnej rzeczywistości, w której żyje. Najważniejszym źródłem zagrożeń nie jest ani zła wola, ani lekkomyślność czy przypadkowa ciekawość, ani skłonności czy obciążenia genetyczne organizmu lecz KRYZYS ŻYCIA, sygnalizowany przez bolesne stany emocjonalne. Z tego właśnie względu substancje uzależniające nie są jednakowo atrakcyjne dla wszystkich. Okazują się one tym bardziej atrakcyjne i groźne, im bardziej dany człowiek doświadcza kryzysu życia. Kryzys sygnalizowany jest bowiem przez bolesne przeżycia, wobec których rodzi się pokusa, by "poprawić" sobie nastrój albo "uciec" od problemów.

4.6. Stosowanie integralnego programu profilaktyki

Analiza przyczyn sięgania po substancje uzależniające w wieku rozwojowym umożliwia opracowanie integralnych programów terapeutycznych i profilaktycznych. Jeśli jakiś program terapeutyczny ogranicza się do detoksykacji oraz do opanowania psychicznych mechanizmów uzależnienia, to tego typu pomoc jedynie ZMNIEJSZA LUB LIKWIDUJE BIOLOGICZNE I PSYCHICZNE KONSEKWENCJE UZALEŻNIEŃ. Człowiek uzależniony, który dzięki takiej terapii odzyskał zdrowie fizyczne oraz poradził sobie z psychicznymi mechanizmami uzależnienia, ale nie uczynił nic więcej, WRACA JEDYNIE DO PUNKTU WYJŚCIA, czyli do sytuacji, w której ZACZĄŁ SIĘGAĆ PO ALKOHOL CZY NARKOTYK MIMO, ŻE WTEDY NIE BYŁ JESZCZE OD UZALEŻNIONY! Psycho-biologiczne programy terapeutyczne nie stawiają podstawowego pytania: DLACZEGO PROCES UZALEŻNIENIA W OGÓLE SIĘ ROZPOCZĄŁ? Abstynencja powinna być warunkiem wstępnym, punktem wyjścia ale nie punktem dojścia terapii. Skuteczna terapia ma miejsce dopiero wtedy, gdy pomaga uzależnionemu zmienić jego postawę i sytuację życiową w taki sposób, aby nie potrzebował on już sięgać po substancje uzależniające.

Analogiczne ograniczenia cechują niemal wszystkie programy profilaktyczne, które są obecnie stosowane w polskich szkołach i innych placówkach wychowawczych. Większość z nich informuje o działaniu substancji uzależniających oraz o szkodach biologicznych i psycho-społecznych, jakich one dokonują. Ponadto programy te uczą przeciwstawiania się zagrożeniom (sztuka mówienia "nie") a także asertywnego wyrażania bolesnych emocji, aby w ten sposób eliminować potrzebę ich zagłuszania drogą chemiczną. Programy te nie docierają jednak do najważniejszego dla profilaktyki pytania, które brzmi: SKĄD SIĘ BIORĄ I CO SYGNALIZUJĄ BOLESNE STANY EMOCJONALNE, KTÓRE SKŁANIAJĄ NASTOLATKÓW DO SIĘGANIA PO SUBSTANCJE UZALEŻNIAJĄCE ?

Tego typu stany emocjonalne nie są przypadkowe lecz sygnalizują KRYZYS ŻYCIA (niekoniecznie zawiniony przez samych zainteresowanych!). U podstaw wszelkich uzależnień leży wiec ostatecznie jakaś forma kryzysu psycho-społecznego. Z tego względu profesjonalna profilaktyka to nie tylko przekazywanie informacji o substancjach uzależniających i uczenie kompetencji wobec własnych emocji lecz także UCZENIE WYCHOWANKÓW DOJRZAŁEJ POSTAWY WOBEC SIEBIE I ŚWIATA ZEWNĘTRZNEGO. Skuteczna profilaktyka to taka pomoc wychowawcza, która umożliwia wychowankom odróżnianie tego, co ich rozwija od tego, co ich krzywdzi, aby potrafili kierować własnym życiem w sposób świadomy i odpowiedzialny. Tylko wtedy wychowankowie nie mają potrzeby modyfikowania emocji czy ucieczki od rzeczywistości.

4.7. Tematy szkolenia w ramach integralnego programu profilaktyki uzależnień

4.7.1. Wolność w odniesieniu do własnej cielesności

Chodzi o to, aby wychowanek nie utożsamiał się jedynie z własnym ciałem i nie ulegał dyktaturze ciała, a więc instynktów, popędów czy cielesnych jedynie potrzeb. Wolność oznacza zdolność do takiego kierowania własną cielesnością, by wyrażała ono miłość, odpowiedzialność, pracowitość, wytrwałość, zaangażowanie na rzecz dobra.

4.7.2. Wolność w odniesieniu do własnej emocjonalności

W tej dziedzinie grożą dwie skrajności: unikanie kontaktu z emocjami albo uleganie dyktaturze emocji. Dojrzałość to sytuacja, w której wychowanek traktuje emocje jako informacje o jego sytuacji życiowej ale nie kieruje się emocjami w podejmowaniu decyzji. Rozumie, że decyzje powinien podejmować w oparciu o miłość, prawdę i odpowiedzialność a nie w oparciu o przeżywane emocje. Dojrzałość oznacza ponadto zrozumienie, że złe samopoczucie emocjonalne nie jest nieszczęściem lecz cenną, chociaż bolesną informacją o sytuacji życiowej danej osoby. A dobre samopoczucie nie jest dziełem przypadku lecz KONSEKWENCJĄ DOJRZAŁEGO POSTĘPOWANIA. Dobry nastrój nie jest osiągalny wprost a substancje chemiczne, które modyfikują nasze przeżycia, oszukują i uzależniają.

4.7.3. Wolność od manipulacji intelektualnych

Istnieje ścisły związek między sposobem myślenia a sposobem postępowania wobec substancji uzależniających. Zagrożenie wynika z faktu, że wychowanek jest w stanie manipulować własnym myśleniem. Potrafi tak dobierać argumenty i tak selekcjonować informacje, by przekonać samego siebie o tym wszystkim, o czym chce być przekonany. Także wtedy, gdy przeczą temu oczywiste fakty. Przykładem błędnego myślenia może być subiektywne przekonanie ludzi młodych, że sięgają po alkohol dla potwierdzenia własnej dojrzałości czy niezależności. Dojrzałość w dziedzinie myślenia polega na odwadze i wolności szukania prawdy obiektywnej. Także wtedy, gdy okazuje się ona dla kogoś bolesna, wymagająca, trudna.

4.7.4. Rozwój duchowy wychowanka

Osiągnięcie wolności w sferze cielesnej i psychicznej jest owocem rozwoju duchowego wychowanka. Duchowość to sfera, dzięki której wychowanek może popatrzeć na siebie z perspektywy CAŁEJ swojej rzeczywistości, aby odkryć i zrozumieć, kim jest i po co żyje. Duchowość staje się wtedy CENTRALNYM SYSTEMEM KIEROWANIA ŻYCIEM. Kompetentny wychowawca wie, że nie ma wolności bez duchowości, gdyż wychowanek, który nie rozumie samego siebie i nie określił świadomie sensu swego życia, jest skazany na życie w uzależnieniach: od określonych osób, substancji oraz nacisków i sytuacji zewnętrznych.

4.7.5. Rozwój więzi międzyosobowych

Wychowanek może osiągnąć precyzyjną świadomość tego, kim jest i po co żyje, a mimo to może nie mieć siły i motywacji, by żyć w zgodzie z samym sobą i z własnymi aspiracjami. DUCHOWOŚĆ JEST ODKRYCIEM TEORII LUDZKIEGO ŻYCIA. Ale nawet najlepsza teoria nie wystarczy, jeśli wychowanek nie posiada SIŁY, by ją zrealizować.

Największym źródłem siły są więzi międzyosobowe, oparte na miłości i zaufaniu. Chodzi tu o więzi wychowanka z samym sobą, z drugim człowiekiem i z Bogiem. To właśnie dlatego najważniejszym czynnikiem zapobiegania uzależnieniom są pozytywne więzi wychowanka z rodzicami i z Bogiem (por. badania J. Hawkinsa).

Profilaktyka uzależnień to pomaganie wychowankowi, by uczył się więzi opartych na kompetentnej miłości. Taka miłość jest decyzją troski o dobro i rozwój danej osoby. Taka miłość nie jest jedynie uczuciem. Nie kieruje się emocjami, które jej towarzyszą lecz odpowiedzialnością i prawdą.

4.8. Precyzja terminologiczna a profilaktyka

Profesjonalizm w dziedzinie profilaktyki uzależnień wymaga posługiwania się precyzyjną terminologią. Niestety znaczna część profilaktyków nadal używa terminologii nieprecyzyjnej a przez to wprowadza w błąd wychowanków. Błędem jest np. mówienie o "nadużywaniu alkoholu w wieku rozwojowym", gdyż to sugeruje, że nie każde sięganie po tę substancję przez dzieci i młodzież jest nadużyciem. Podobnie nie precyzyjny jest termin "trzeźwość w wieku rozwojowym", gdyż część wychowanków nie kojarzy jej z wymogiem całkowitej abstynencji. Również wyrażenie "napoje alkoholowe" ułatwia młodym iluzję, że piwo to nie napój alkoholowy.

Oto przykłady precyzyjnych sformułowań, którymi powinni posługiwać się profesjonaliści:

  • w wieku rozwojowym dojrzała postawa wobec piwa i innych napojów, które zawierają alkohol, to całkowita abstynencja;
  • profilaktyka polega na wychowaniu dzieci i młodzieży w abstynencji (a nie: "w trzeźwości").

4.9. Wnioski z osobistych doświadczeń w profilaktyce

Jako duszpasterz trzeźwości od dziesięciu lat spotykam się z kilkoma tysiącami młodzieży rocznie, zwłaszcza w szkołach średnich. Głównym celem tych spotkań jest wychowanie młodych w abstynencji. Od początku mej pracy miałem świadomość, że profilaktyka to nie problem alkoholu lecz człowieka i że w związku z tym dotychczasowe programy profilaktyczne nie są wystarczające. Z tego względu opracowałem na potrzeby spotkań z młodzieżą własny program profilaktyczny (por. M. Dziewiecki, "Przesłania nadziei", PARPA, Warszawa, s. 162-184; Świat Problemów, nr 5(1998), s. 41-46).

Omawiany program nie ogranicza się do promowania kompetencji wobec alkoholu. Nie ogranicza się też do pomagania dzieciom i młodzieży, by żyli zdrowiej i bardziej świadomie, by potrafili powiedzieć: "nie" w obliczu szkodliwych propozycji, by nauczyli się asertywnego wyrażania własnych emocji. Ostatecznym celem programu profilaktyki jest pomaganie młodym, by w sposób odpowiedzialny kierowali własnym ciałem, emocjami i myśleniem, by uczyli się dojrzałego kontaktu z samym sobą, z innymi ludźmi i z Bogiem. Chodzi zatem o dostarczenie dzieciom i młodzieży wiedzy i kompetencji w odniesieniu do własnego życia a nie tylko w odniesieniu do alkoholu.

Z drugiej strony warto ukazywać nastolatkom kontekst egzystencjalny, który sprawia, że substancje uzależniające zaczynają być dla danej osoby groźne, że potrafią ją oszukać i całkowicie sobie podporządkować. Kontekstem tym jest zawężenie pragnień. Każdy człowiek rodzi się z bogactwem pragnień, marzeń i aspiracji. Młodzi marzą o tym, by kochać i być kochanymi, by być silnymi, by żyć w zgodzie z samym sobą, by cieszyć się uznaniem innych, by mieć ciekawe zainteresowania i hobby. Pragnienia, aspiracje i ideały motywują do działania, dają siłę, poszerzają horyzonty. Pobudzają do wysiłku. Mobilizują. Pozwalają przetrwać trudne chwile. W obliczu trudności zewnętrznych i wewnętrznych część wychowanków redukuje swoje pragnienia i aspiracje. Największym zagrożeniem jest sytuacja, gdy następuje skrajne zubożenie pragnień, gdy zostają one zawężone do kilku zaledwie albo do jednego pragnienia. Są wśród wychowanków tacy, dla których jedynym pragnieniem jest już tylko posiadanie pieniędzy, alkohol, seks czy narkotyk. W takiej sytuacji stają się oni niewolnikami tych nielicznych pragnień, które im jeszcze pozostały, gdyż pragnienia te nie mają konkurencji, wydają się jedyną drogą do szczęścia i pochłaniają całą energię życiową danego człowieka.

Profilaktyka uzależnień to pomaganie młodym, by rozwijali w sobie bogactwo pragnień, marzeń, aspiracji i ideałów. Dzieci i młodzież nie będą sięgali po piwo czy inne napoje zawierające alkohol wtedy, gdy pomożemy im zafascynować się światem dobra i piękna, światem prawdy i miłości, światem wartości, których respektowanie przynosi satysfakcję i radość, jakiej alkohol czy narkotyk dać nie może.

Znamienne jest pytanie, które postawił mi 16-letni uczeń szkoły średniej: "Dlaczego mam nie pić alkoholu? Ja wiem, że zaczynając picie w moim wieku, szybko mogę być alkoholikiem ale dlaczego miałbym sobie nie szkodzić, skoro rodzice się mną nie interesują i skoro mnie samemu nie zależy już na moim zdrowiu i życiu?" Temu chłopcu i jemu podobnym można pomóc w zachowaniu abstynencji jedynie poprzez wprowadzenie ich w świat więzi miłości i zaufania.

5. Sposoby szkolenia profesjonalistów w profilaktyce uzależnień

Podstawowym wymogiem kompetentnego szkolenia jest INTEGRALNOŚĆ poruszanej TEMATYKI tak, aby uczestnicy mogli rozumieć i formować CAŁEGO wychowanka: jego postawę wobec ciała, emocji, myślenia, sfery duchowej, moralnej, prawnej, społecznej.

Potrzebna jest RÓŻNORODNOŚĆ FORM szkolenia: wykłady, konwersatoria, ćwiczenia, prace pisemne na temat własnych pomysłów w dziedzinie profilaktyki.

Sądzę, że szkolenie dla osób z przygotowanie pedagogicznym powinno wynosić minimum 200 godzin, a dla pozostałych odpowiednio więcej.

Wskazana i pomocna jest SUPERWIZJA w pierwszym okresie pracy profilaktycznej absolwentów.

Jedną ze znanych mi osobiście form szkolenia profesjonalistów, która stara się respektować powyższe wskazania, jest Podyplomowe Studium Profilaktyki Uzależnień przy Uniwersytecie Łódzkim.